انسان كامل براى ديگران قرار گيرند كه ما در رويكرد و نگاه ايجابى سفرهاى چهارگانه عرفانى و نتايج مترتب بر آن را در فلسفه عرفان سياسى تبيين خواهيم كرد . افزون بر اين ، در بحث انسان كامل و مبانى انسان‌شناختى عرفان ، چنين بحث‌هايى طرح و مغالطات امثال آقاى طباطبايى را نقد كرده و نشان خواهيم داد ؛ به خصوص روشن خواهيم ساخت كه قضاوت و داورى درباره انديشه و فلسفه عرفان سياسى و رابطه عرفان و سياست ، محتاج شناخت عرفان - هم عرفان نظرى و هم عرفان عملى - و تحصيل كتب عميق عرفانى نزد اساتيد و اساطين فن عرفان و دانش عرفان است . از سوى ديگر ، فهم زبان عرفان ، مفاهيم ، مبانى عرفانى ، تاريخ عرفان ، عارفان و تحليل شخصيت و سلوك عارفان در فهم رابطه عرفان و سياست و حكم به تباين و تضاد يا تعاون و تعاضدشان ، ضرورتى اجتناب‌ناپذير است . همچنين شناخت عارفانى چون نجم‌الدين كبرى ، شناخت عصر صفويه ، دوره رهبرى حكيمانه و عارفانه و در عين حال فقيهانه امام خمينى نيز لازم است تا بتوانيم داورى صادق و صائب و قضاوت جامع و كامل داشته باشيم . علاوه بر طباطبايى ، عبدالكريم سروش نيز معتقد است بر فرض امكان ارتباط ميان عرفان و سياست ، عرفان ، تأثيرات منفى بر سياست خواهد داشت كه مىتوان ديدگاه ايشان را به رغم گستردگى و تنوع ، اين‌گونه تشريح كرد : 1 . عدم ارتباط ولايت باطنى و ولايت سياسى ؛ 2 . تفكيك مديريت غيرعقلايى از مديريت عقلايى ؛ 3 . تباين ويژگىهاى عناصر ذاتى عرفان با سياست ( سروش ، 1378 ، ص 256 ، 258 ، 265 و 280 / همو ، 1373 ، ص 374 / باقرىفرد ، 1384 ، ص 124 - 126 ) . ما در تحقيق حاضر اثبات مىكنيم كه ولايت باطنى و سياسى ، مفاهيم سازگار و قابل اجتماع و پيوستگى دارند و اساساً در عرفان اصيل و سياست ناب ، اين پيوند ، ضرورتى اجتناب‌ناپذير است و ولايت سياسى در طول ولايت باطنى و عرفانى است و عرفان ، عقل برين است و با خِردگرايى و عقلانيت ، تعارض ندارد و مانعةالجمع نيستند و عناصر ذاتى عرفان نيز با سياست ، هيچ تباينى ندارند ، بلكه مددرسان سياست‌اند و به سياست ، هويت واقعى و جهت‌گيرى عدالت‌گروانه خواهند داد كه ما در بخش ايجابى نوشتار ، همواره با رويكردهاى هستىشناسانه ، معرفت‌شناسانه ، انسان‌شناسانه و غايت‌شناسانه به چنين بحث‌هايى خواهيم پرداخت ؛ بنابراين شايسته است پرونده بحث ديدگاه و رويكرد سلبى را در اينجا ببنديم و پرونده فلسفى عرفان سياسى را با رويكرد و رهيافت ايجابى و نگرشى اثباتى ، پيگيرى كنيم .